สิทธิบัตรเป็นทรัพย์สินทางปัญญาชนิดหนึ่งที่รัฐออกให้แก่ผู้ลงทุนในการวิจัยและพัฒนาสิ่งประดิษฐ์ใหม่ๆ ที่นำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ได้โดย กฎหมายไทยซึ่งเป็นไปตามกฎเกณฑ์ขององค์การการค้าโลกให้สิทธิผูกขาดเป็นเวลา 20 ปี นับจากวันยื่นจดสิทธิบัตรแต่เนื่องจากสิทธิการผูกขาดอาจทำให้เกิดปัญหาการเข้าถึงสินค้าที่จำเป็น เช่น อาหารยาของประชาชน หรือเป็นอุปสรรคต่อการดำเนินการเพื่อประโยชน์สาธารณะโดยเฉพาะยามฉุกเฉิน หรือสงคราม กฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาระหว่างประเทศ และกฎหมายสิทธิบัตรไทย จึงกำหนดให้มีมาตรการยืดหยุ่น ที่จะให้ผู้อื่นหรือรัฐ ใช้สิทธิแทนผู้ทรง

1.การใช้สิทธิแทนโดยบุคคลอื่นทำได้เมื่อพ้นกำหนดสามปีนับแต่วันออกสิทธิบัตร หรือสี่ปีนับแต่วันยื่นขอรับสิทธิบัตรแล้วแต่ระยะเวลาใดจะสิ้นสุดลงทีหลัง โดยจะทำได้ในกรณีที่มีผู้เห็นว่าสิ่งประดิษฐ ์เช่นยาบางชนิดผู้ทรงสิทธิบัตรไม่ได้นำเข้าหรือผลิตและจำหน่ายในประเทศหรือมีแต่ไม่เพียงพอ หรือราคาสูงเกินไปและตนมีความประสงค์จะผลิตหรือนำเข้าเพื่อจำหน่ายก็สามารถเจรจากับผู้ทรงสิทธิ เพื่อขอใช้สิทธิแทนโดยเสียค่าตอบแทนตามที่ตกลงกันหาก ตกลงกันได้ก็จะเป็นการที่ผู้ทรงสิทธิบัตรให้ใช้สิทธิโดยสมัครใจ (Voluntary Licensing)แต่หากตกลงกันไม่ได้ผู้ประสงค์จะใช้สิทธินั้นก็สามารถยื่นเรื่องต่อ กรมทรัพย์สินทางปัญญา เพื่อให้พิจารณาความเหมาะสมในการบังคับใช้สิทธิ (Compulsory Licensing) ได้ โดยกำหนดค่าตอบแทนที่เหมาะสม ซึ่งกรณีนี้ผู้ขอใช้สิทธิแทนจะต้องเจรจากับผู้ทรงสิทธิบัตรก่อน

2.การใช้สิทธิโดยหน่วยงานของรัฐกรณีเพื่อประโยชน์สาธารณะ เช่น การแก้ไขปัญหาขาดแคลนยาภาครัฐ โดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถประกาศใช้ สิทธิตามสิทธิบัตรได้ โดยไม่ต้องเจรจากับผู้ทรงสิทธิบัตรก่อน แต่ต้องแจ้งการใช้สิทธิดังกล่าวต่อผู้ทรงสิทธิบัตรโดยมิชักช้า และจะต้องเสียค่าตอบแทน โดยต้องยื่นคำขอเสนอค่าตอบแทนและเงื่อนไขในการใช้สิทธิตามสิทธิบัตรต่ออธิบดี กรมทรัพย์สินทางปัญญาด้วย

3 การใช้สิทธิโดยหน่วยงานของรัฐ กรณีอยู่ในภาวะสงครามหรือในภาวะฉุกเฉิน นายกรัฐมนตรีโดยอนุมัติคณะรัฐมนตรี มีอำนาจออกคำสั่งใช้สิทธิใด ๆ ก็ได้เพื่อป้องกันประเทศและความมั่นคงของชาติโดยเสียค่าตอบแทนที่เป็นธรรมแก่ผู้ทรงสิทธิบัตร และต้องแจ้งให้ผู้ทรงสิทธิบัตรทราบ เป็นหนังสือโดยไม่ชัก ช้าทั้งนี้ ตามข้อตกลงที่มีการประกาศที่กรุงโดฮา (Doha Declaration on TRIPs and Public Health)ภายใต้องค์การการค้าโลกกำหนดว่าประเทศสมาชิกองค์การการค้าโลกมีสิทธิกำหนดเหตุผล และเงื่อนไขในการบังคับใช้สิทธิทั้งสามประเภทได้ด้วยตนเอง